Σήμερα έφυγε σε ηλικία 99 ετών η κ. Ελένη Γλύκατζη - Αρβελέρ
Ήταν κορυφαία Ελληνίδα–Γαλλίδα βυζαντινολόγος και ιστορικός, διεθνώς αναγνωρισμένη για το έργο της γύρω από τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Υπήρξε επίσης η πρώτη γυναίκα πρύτανης στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης και έχει τιμηθεί με πολλά διεθνή βραβεία και διακρίσεις.
Ξεχωρίζει για 5 βασικούς λόγους:
📚 1. Αναμόρφωσε τη βυζαντινή ιστορία
Δεν έβλεπε το Βυζάντιο απλώς ως «αυτοκρατορία», αλλά ως ζωντανό πολιτισμό.
Έφερε πιο σύγχρονες, κοινωνικές και πολιτικές προσεγγίσεις στη μελέτη του.
🌍 2. Διεθνής επιστημονική ακτινοβολία
Το έργο της διαβάζεται και διδάσκεται παγκοσμίως. Έκανε τη βυζαντινή ιστορία προσβάσιμη όχι μόνο σε ειδικούς αλλά και στο ευρύ κοινό.
👩🏫 3. Ιστορικό επίτευγμα στην πανεπιστημιακή ζωή
Ήταν η πρώτη γυναίκα πρύτανης σε κορυφαίο ευρωπαϊκό πανεπιστήμιο — κάτι εξαιρετικά πρωτοποριακό για την εποχή της.
🧠 4. Σπάνια πνευματική διαύγεια
Ξεχώριζε για τον καθαρό λόγο της, την κριτική σκέψη και τη φιλοσοφική ματιά πάνω στην Ιστορία, την Ελλάδα και την Ευρώπη.
🇬🇷 5. Δυνατή φωνή για τον ελληνικό πολιτισμό
Υπερασπίστηκε με επιχειρήματα (όχι συνθήματα) τη σημασία της ελληνικής συνέχειας και ταυτότητας μέσα στον χρόνο.
Υποστήριζε ότι:
Το Βυζάντιο δεν “έπεσε” ξαφνικά το 1453 — είχε ήδη συρρικνωθεί πολύ πριν.
Δηλαδή, έδειξε ότι η Άλωση ήταν το τελικό σύμπτωμα, όχι η αιτία.
Η αυτοκρατορία είχε αποδυναμωθεί από εσωτερικές συγκρούσεις, οικονομική φθορά και πολιτικές επιλογές αιώνες νωρίτερα.
Με αυτόν τον τρόπο άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε την Ιστορία:
όχι ως μεμονωμένα γεγονότα, αλλά ως μακρόχρονες διαδικασίες.
🇬🇷 Για τη σύγχρονη Ελλάδα ήταν συχνά αυστηρή αλλά βαθιά πατριωτική.
Πίστευε ότι:
👉το μεγαλύτερο πρόβλημά μας δεν είναι οι “ξένοι”, αλλά οι εσωτερικές μας αδυναμίες
χωρίς παιδεία και κριτική σκέψη, καμία κοινωνία δεν προχωρά
η Ιστορία δεν υπάρχει για να μας κολακεύει — υπάρχει για να μας διδάσκει
Μια χαρακτηριστική της στάση ήταν:
"Δεν φταίνε πάντα οι άλλοι. Πρέπει να μάθουμε να βλέπουμε τα λάθη μας."
Μερικές από τις πιο χαρακτηριστικές φράσεις της Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ:
🧠 Για την ευθύνη και την αυτογνωσία
"Δεν φταίνε πάντα οι άλλοι. Το πρόβλημά μας είναι ο εαυτός μας."
📚 Για την Ιστορία
«Η Ιστορία δεν υπάρχει για να μας κολακεύει, αλλά για να μας διδάσκει.»
🇬🇷 Για την Ελλάδα
"Η Ελλάδα δεν κινδυνεύει από τους εχθρούς της όσο από τα λάθη της."
🎓 Για την παιδεία
"Χωρίς παιδεία δεν υπάρχει ελευθερία σκέψης."
🔍 Για την κριτική σκέψη
"Το να σκέφτεσαι είναι πιο δύσκολο από το να πιστεύεις."
⏳ Για την παρακμή των κοινωνιών
"Οι αυτοκρατορίες δεν πέφτουν από έξω — καταρρέουν από μέσα."
Οι φιλοσοφία της για τους νέους:
🌱 Για την προσωπική ευθύνη
"Μην περιμένετε σωτήρες. Η αλλαγή αρχίζει από εσάς."
🧠 Για τη σκέψη (πολύ κεντρικό μήνυμά της)
"Το πιο δύσκολο πράγμα είναι να μάθεις να σκέφτεσαι μόνος σου."
🎓 Για τις σπουδές
"Το πτυχίο δεν σε κάνει μορφωμένο. Η καλλιέργεια σε κάνει."
🔥 Για το μέλλον
"Οι νέοι δεν πρέπει να κληρονομούν απλώς τον κόσμο — πρέπει να τον ξαναχτίζουν."
🪞 Για την αυτοκριτική
"Αν δεν αντέχεις να δεις τα λάθη σου, δεν θα πας ποτέ μπροστά."
🌍 Για τη φυγή στο εξωτερικό
"Φύγετε αν χρειαστεί για να μάθετε — αλλά να θυμάστε ποιοι είστε."
Αυτό που έλεγε έμμεσα στους νέους ήταν:
👉 να μην συμβιβάζονται με τη μετριότητα
👉 να μην φοβούνται τη σκέψη
👉 να μη ζητούν εύκολες απαντήσεις
👉 να έχουν αξιοπρέπεια πριν από επιτυχία
Οι γονείς της ήταν Έλληνες της Πόλης που εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα, και η ίδια γεννήθηκε στην Αθήνα. Συχνά έλεγε ότι κουβαλούσε μέσα της αυτή τη μνήμη της προσφυγιάς — κάτι που επηρέασε βαθιά τόσο τη σκέψη της όσο και τη στάση ζωής της.
Σε συνέντευξη που έδωσε ανέφερε :
«Τη μέρα που γεννήθηκα στον Βύρωνα, τα 2 παλιοκάικα του Μικρασιάτη πατέρα μου με τα οποία τάιζε 5 στόματα βούλιαξαν έξω από την Βουλιαγμένη, γρουσούζικο με ανέβαζαν γρουσούζικο με κατέβαζαν, ήμουν πάντα «το παιδί», όταν μιλούσαν για μένα λέγανε «Τι κάνει το παιδί;» Όλα τα αδέλφια μου είχαν ονόματα εκτός από εμένα, ήμουν πάντα το ουδέτερο!
Στην καριέρα μου μεγάλο ρόλο έπαιξε η τύχη.
Την εποχή εκείνη για να γραφτείς στο Πανεπιστήμιο χρειαζόταν πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων, που να το βρω; Όλα μου τα αδέλφια αριστεροί, όταν πέθανε ο Στάλιν έκλαιγα απαρηγόρητα, η μόνη χρονιά που δεν ζήτησαν ήταν η δική μου και έτσι γράφτηκα στην Φιλοσοφική Σχολή.
Την έδρα στην Σορβόννη την πήρα πάλι από τύχη, γιατί ήμουν η μόνη από όλους τους άλλους υποψήφιους που είχα προλάβει να δημοσιεύσω την διπλωματική μου!
Στο Αρχαιολογικό πάω να δω τις συμφοιτήτριες μου και πέφτω πάνω σε όλη την αριστοκρατία της Αθήνας. Μου λέει λοιπόν μια μέρα ο Οικονόμου, ο καθηγητής της Κλασικής Αρχαιολογίας: «Βρε Γλύκατζη, ετούτες εδώ όλες δεν έχουν ανάγκη να δουλέψουν, εσύ τι θα κάνεις στη ζωή σου;» «Ακούστε, εγώ κάνω πάντα αυτό που θέλω πολύ, μόνο έτσι χορταίνει η ψυχή, το στομάχι κάτι θα βρεις να το γεμίσεις, μπορώ να πουλώ ακόμα και λεμόνια στους δρόμους.»
Και πάλι με ευνόησε η τύχη, αντί να πουλάω λεμόνια βρέθηκα στο Παλάτι!
Ακούω λοιπόν στην τάξη από έναν καθηγητή μας ότι η Βασίλισσα ζητούσε για τον Έρανο κάποιον που να ξέρει καλά γαλλικά. Πρώτη πρώτη σηκώνω εγώ το χέρι μου και με παίρνουν...
ΕΠΟΝίτισσα και βρίσκομαι μπροστά στη Φρειδερίκη.
Δεν περνάνε 2-3 μέρες και φτάνει γράμμα από μια συμφοιτήτριά μου, δεν θα πω το όνομα γιατί ίσως ζει: «Μεγαλειοτάτη, δεν υπάρχει μεγαλύτερη κομμουνίστρια από την Γλύκατζη και εσείς την έχετε πάρει κοντά σας;»
Το δείχνω στη Βασίλισσα και αυτή παίρνοντας το γνωστό αυστηρό αυταρχικό ύφος μου λέει: «Να της πεις, σε αυτή τη χώρα εγώ αποφασίζω ποιος είναι κομμουνιστής!»
Περνάει ο καιρός και με τον Βασιλιά Παύλο πάμε στην Στυλίδα που είχε φτιάξει σχολειά.
Φτάνουμε όλοι μαζί, κόσμος πολύς περίμενε, ανεβαίνει ένας αστυνομικός στο πούλμαν και λέει στη Βασίλισσα: «Είναι όλοι εξαγριωμένοι, λένε ότι έχετε μαζί σας κομμουνιστές.»
Το ακούει η Βασίλισσα, κατεβαίνει από το πούλμαν, μπροστά στην πόρτα στεκόταν ένας κουτσός πού της λέει:
-«Μεγαλειοτάτη, δίνετε τις δουλειές σας σε κομμουνιστές, εγώ έχασα το πόδι μου για να έχετε εσείς το θρόνο σας.»
Και η Φρειδερίκη χωρίς καν να σκεφτεί, του λέει: «Στην δούλεψη μου θέλω έξυπνους ανθρώπους.
Αν εσύ έχασες το πόδι σου για να έχω εγώ το θρόνο μου και όχι για την πατρίδα σου, τότε είσαι βλάκας!»
Παρεπιπτόντως, το τι χαστούκια έχει φάει μπροστά μου ο Κωνσταντίνος από την μητέρα του δεν λέγεται, για να την εκνευρίσει γύριζε όλο το Παλάτι φωνάζοντας
«Κάππα Κάππα Ε, το κόμμα σου Λαέ!»
Το πιο δεσμευτικό στις ανθρώπινες συναναστροφές είναι η ιδεολογία, να μην μιλάς παρά μόνο σε μια ορισμένη ομάδα ανθρώπων.
Εμένα δεν με ενδιαφέρει η ιδεολογία, αλλά οι άνθρωποι. Φίλος μου δεν είναι αυτός που πιστεύει στις ίδιες λύσεις με μένα, αλλά αυτός που είναι σωστός άνθρωπος.
Η καλοσύνη είναι μίμηση Θεού.
Όσοι κρύβουν τα χρόνια τους χάνουν μαζί και τις αναμνήσεις.
Στην Γαλλία ο υλικά πλούσιος δεν θεωρείται αστός, η αστική τάξη είναι παιδεία!
Κανένας λαός δεν έμεινε 400 χρόνια σκλάβος, υπήρχε μεγάλη έλλειψη αυτοπεποίθησης.
Γιατί μετά την απελευθέρωση δημιουργήθηκαν ρωσικό, γαλλικό και αγγλικό κόμμα; Που ήταν το ελληνικό κόμμα;
Μάθαμε να είμαστε πάντα ραγιάδες κάποιου. Αν ξέραμε καλά την ιστορία μας θα είχαμε διαγράψει πολλούς υποτιθέμενους «ήρωες» και θα αλλάζαμε πολλά ονόματα δρόμων και πλατειών που φέρουν τα ονόματά τους.
Όταν ο Έλληνας πάει στην Ευρώπη ουσιαστικά πάει στο σπίτι του, αν θεωρήσουμε «εξωτερικό» την Ευρώπη σημαίνει πως είμαστε ακόμα «Ανατολή.»
Μαζί με τον Πρόεδρο Μιτεράν φθάνω στη Νέα Υόρκη για να υπογράψω συμβάσεις με τα αμερικανικά πανεπιστήμια.
Φτάνοντας στο Πανεπιστήμιο μας υποδέχεται ο πρόεδρός του:
«Χορεύεις καλαματιανό;» μου λέει και τα χάνω, το όνομα μου John Brademas.”
Στο δείπνο εντυπωσιασμένος ο Μιτεράν σχολιάζει: «Ο Πρόεδρος του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης ( Μπραδήμας) και η Πρόεδρος όλων των Πανεπιστημίων του Παρισιού (Γλύκατζη) δεν μίλησαν ούτε γαλλικά, ούτε αγγλικά, αλλά ελληνικά. Ε! αυτό είναι αυτοκρατορία!»
Η Παιδεία μας έχει αποτύχει γιατί στα παιδιά μιλάνε όλοι από την αρχή για επιτυχία,
κανείς δεν τους μιλάει για ευτυχία...»
Αντίο, κυρία Αρβελέρ.
Μας μάθατε πολλά όπως να μη φοβόμαστε τη σκέψη.
Να κοιτάμε την Ιστορία κατάματα.
Να αγαπάμε την Ελλάδα χωρίς αυταπάτες.
Φεύγετε, αλλά μένει ο λόγος σας.
Μένει η ευθύνη που μας θυμίσατε.
Μένει το παράδειγμά σας.
Σας ευχαριστούμε πολύ.
Καλό σας ταξίδι στην αιωνιότητα
ΑΙΏΝΙΑ Η ΜΝΗΜΗ ΣΑΣ ΣΕ ΚΉΠΟΥΣ ΠΑΡΑΔΕΊΣΟΥ
