🏵️Έθιμα του Δωδεκαήμερου και της παραμονής των Θεοφανίων 🏵️
Οι μέρες πριν από τα Θεοφάνια είναι μέρες οριακές. Ο χρόνος λεπταίνει και ο κόσμος γεμίζει σημάδια. Γι’ αυτό και οι άνθρωποι, από τόπο σε τόπο, έπλασαν έθιμα για να προστατευτούν, να θυμηθούν και να περάσουν με ασφάλεια από το σκοτάδι στο φως.
🌲Οι καλικάντζαροι
Με την αρχή του Δωδεκαήμερου ανεβαίνουν στον επάνω κόσμο. Παγανά, αερικά, καλκάδες, καλικάντζαροι όπως τους αποκαλούμε , πλάσματα άτακτα και κακόβουλα, τριγυρνούν τις νύχτες ώσπου να φτάσουν τα Θεοφάνια. Τότε, με τον αγιασμό των υδάτων, φεύγουν βιαστικά και επιστρέφουν στα έγκατα της γης, αφήνοντας το έργο τους μισοτελειωμένο.
🌲Τα Σάγια της Καππαδοκίας
Στη Νέα Καρβάλη και στους Ασκητές της Ροδόπης, την παραμονή των Θεοφανίων ανάβει η μεγάλη φωτιά. Τα Σάγια, έθιμο καππαδοκικό, θέλουν τους ανθρώπους να συγκεντρώνουν ξύλα μπροστά στην εκκλησία και να στήνουν μια τεράστια θημωνιά. Μετά τον εσπερινό, όποιος πλειοδοτήσει περισσότερο έχει το δικαίωμα να ανάψει τη φωτιά. Η φλόγα διώχνει τα κακά πνεύματα, φωτίζει την πλατεία και ενώνει τους ανθρώπους σε τελετουργικούς χορούς. Στο τέλος, τα γλυκίσματα σφραγίζουν τη χαρά και την προσμονή του φωτός.
🌲Το μνημοκέρι των Ποντίων
Στα ποντιακά σπίτια, αυτές τις νύχτες ανάβει το μνημοκέρι. Ένα κερί για κάθε νεκρό λέγοντας το όνομα τους, για να έχουν φως στον δρόμο τους, μα και για να φυλάει το σπίτι από τα κακά.
Η φλόγα του είναι ήσυχη, σταθερή, γεμάτη μνήμη. Όσο καίει, οι καλικάντζαροι δεν πλησιάζουν και οι ψυχές αναπαύονται.
🌲Ο αγιασμός και το νερό
Με τα Θεοφάνια έρχεται ο αγιασμός των υδάτων. Το νερό καθαρίζει τον κόσμο, τα σπίτια, τους ανθρώπους. Με αγιασμό ραντίζονται οι γωνιές του σπιτιού, οι στάβλοι, τα χωράφια. Εκεί όπου δεν φτάνει το φως της φωτιάς, φτάνει το νερό.
🌲Η στάχτη της φωτιάς
Σε πολλά μέρη, η στάχτη από τις φωτιές της παραμονής φυλάγεται. Τη σκορπίζουν στα χωράφια ή τη ρίχνουν στα θεμέλια του σπιτιού, για καλοτυχία και προστασία. Είναι το απομεινάρι της φλόγας, το ίχνος της νίκης του φωτός.
Έτσι, με φωτιές και κεριά, με νερό και μνήμη, οι άνθρωποι κλείνουν το Δωδεκαήμερο. Και ο κόσμος, για άλλη μια χρονιά, στέκει όρθιος.
🌲Οι φωτιές της παραμονής
Την παραμονή των Θεοφανίων, σε χωριά της Ηπείρου, ανάβουν φωτιές στις αυλές και στις πλατείες. Δεν είναι γιορτινές· είναι αναγκαίες. Η φλόγα καίει για να φύγουν τα παγανά, για να μη βρουν τόπο να σταθούν οι καλικάντζαροι. Γύρω από τη φωτιά δεν χορεύουν πάντα· πολλές φορές στέκονται σιωπηλοί, αφήνοντας τη φωτιά να κάνει τη δουλειά της.
🌲Το αναμμένο δαδί
Σε παλιότερα χρόνια, οι νοικοκυραίοι άναβαν δαδιά και γύριζαν το σπίτι, τον στάβλο και την αποθήκη. Με τον καπνό σημάδευαν τις πόρτες και τις γωνιές, για να μην πλησιάσει το κακό. Το φως του δαδιού ήταν όριο: από δω και πέρα, δεν περνάτε.
🌲Το ρόδι και το ψωμί
Στα ηπειρώτικα σπίτια, το ψωμί των ημερών δεν κόβεται βιαστικά. Κρατούν κομμάτι για το εικονοστάσι, μαζί με ρόδι. Το ρόδι σπάει συμβολικά μετά τον αγιασμό, για γονιμότητα και καλοτυχία. Κάθε σπόρος και μια ευχή.
🌲Η σιωπή της νύχτας
Σε ορισμένα χωριά, τη νύχτα πριν από τα Θεοφάνια αποφεύγουν τους δυνατούς ήχους. Δεν τραγουδούν, δεν φωνάζουν. Πιστεύουν πως ό,τι ακουστεί δυνατά μπορεί να καλέσει ό,τι δεν πρέπει. Η σιωπή γίνεται κι αυτή έθιμο.
🌲Η στάχτη και το χώμα
Το πρωί, η στάχτη από τη φωτιά σκορπίζεται στο κατώφλι ή στα χωράφια. Σε κάποιες περιοχές ανακατεύεται με χώμα και φυλάγεται. Είναι σημάδι ότι το σπίτι πέρασε τον χειμώνα μέχρι εδώ — και θα πάει κι άλλο.
Στην Ήπειρο, τα έθιμα δεν διώχνουν απλώς τους καλικάντζαρους.
Κρατούν τη μνήμη και την τάξη. Κι έτσι, όταν αγιάζουν τα νερά, ο κόσμος στέκει ακόμη στη θέση του, δεμένος με φωτιά, νερό και σιωπή..
🌲Το τραπέζι με τα πορτοκάλια και το κυπαρίσσι
Ενα έθιμο που κρατάει εδώ και περίπου δύο αιώνες και διατηρείται ακόμα αναλλοίωτο στο Ασβεστοχώρι Θεσσαλονίκης και σε ορισμένα νησιά του Αιγαίου.
Την παραμονή των Θεοφανείων στολίζουν ένα τραπέζι σχηματίζοντας έναν μεγάλο σταυρό από πορτοκάλια και κλαδιά κυπαρισσιού. Πρόκειται για
Το πορτοκάλι συμβολίζει την υγεία και το κυπαρίσσι την αιωνιότητα. Συνηθιζόταν, το πορτοκάλι που έχει αγιαστεί με τον μεγάλο αγιασμό των Θεοφανείων, μαζί με το κυπαρίσσι, να τοποθετείται στο εικονοστάσι και να το τρώνε οι πιστοί τη Μεγάλη Παρασκευή καθώς το φρούτο παραμένει αναλλοίωτο.
🌲Ρουγκάτσια ή Ρουγκατσάρια
Στη Θεσσαλία, την παραμονή των Θεοφανείων, τα Ρουγκάτσια ή Ρουγκατσάρια αποτελούν το κύριο αξιοθέατο της γιορτής, με ομάδες 10 έως 15 ατόμων ντυμένων με στολές, να περιφέρονται από σπίτι σε σπίτι τραγουδώντας τα εορταστικά κάλαντα και να ελπίζουν σε ένα μικρό χρηματικό ποσό σε αντάλλαγμα.
Κάθε ομάδα πρέπει οπωσδήποτε να περιλαμβάνει έναν γαμπρό και μια νύφη (έναν νεαρό άνδρα ντυμένο γυναίκα), ιερέα, παππού, γιατρό και τους «αρκουδιάρηδες» (ιδιοκτήτες αρκούδων που έβαζαν τα ζώα να χορεύουν για την ψυχαγωγία του κοινού στις ελληνικές αγροτικές περιοχές από το 1970).
🌲Μαργαρίτες
Στην Κω με ιδιαίτερη επιτυχία, όπως κάθε χρόνο παραμονή των Φώτων. Οι κάτοικοι των χωριών του νησιού, σχεδόν σε κάθε σπίτι, φτιάχνουν τους «μαρμαρίτες» τους. Πρόκειται για ένα μείγμα από αλεύρι και νερό, το οποίο ψήνεται σε θερμαινόμενο μάρμαρο σε στρογγυλά κομμάτια και σερβίρεται με μέλι και κανέλα.
Το γλυκό αυτό είναι ιδιαίτερα δημοφιλές για τους κατοίκους του νησιού. Τα παλαιότερα χρόνια φτιαχνόταν σε θερμαινόμενα μάρμαρα που τοποθετούνταν πάνω σε φωτιές στις πλατείες των χωριών με τις νέες κοπέλες του χωριού να ρίχνουν πάνω στο θερμαινόμενο μάρμαρο φύλλα ελιάς, τα οποία εφόσον αναποδογύριζαν όταν καίγονταν σήμαινε ότι θα εκπληρώνονταν οι ευχές που έκαναν. Έφτιαχναν επίσης «μαρμαρίτες» σε σχήμα σταυρού τους οποίους προσέφεραν στα ζώα που είχαν (αγελάδες, αιγοπρόβατα κ.λπ.) για να τους δείξουν την ευγνωμοσύνη τους.
🌲Φωτοκολυβα
Ένα έθιμο που ήταν ταυτισμένο με τα Θεοφάνια, σε αρκετά χωριά του Ηρακλείου, είναι και τα λεγόμενα «φωτοκόλυβα», που φτιάχνονταν από τις νοικοκυρές την παραμονή των Θεοφανείων. Μια νηστίσιμη συνταγή που για να την εκτελέσουν οι γυναίκες έβραζαν σιτάρι και άλλους καρπούς και αυτό αποτελούσε το γεύμα της ημέρας, ενώ με αυτούς τους καρπούς τάιζαν και τα ζώα την ημέρα εκείνη, χωρίς να ξεχνάνε τα πουλιά.
🏵️Όμως αναβιώνουν και πολλά έθιμα την ημέρα των Θεοφανείων.
🌲Ο αγιασμός του σπιτιού
Μετά τα Θεοφάνια, ο παπάς περνά από τα σπίτια. Ο αγιασμός δεν είναι τυπικός. Ραντίζονται οι πόρτες, τα ζώα, τα εργαλεία. Το νερό μπαίνει εκεί όπου δεν φτάνει η φωτιά. Είναι η τελική σφραγίδα πως τα παγανά έφυγαν.
🌲Οι Μωμόγεροι
Πρόκειται για ένα λαϊκό σατυρικό δρώμενο με προθεατρική μορφή. Τελείται από τους Πόντιους με παραλλαγές σε διάφορες περιοχές. Αναπαρίσταται στις αυλές των σπιτιών και στις πλατείες τις ημέρες του Δωδεκαημέρου. Κύριο πρόσωπο ο Μωμόγερος, η Κιτί Γοτσάς με θίασο συντελεστών όπως η νύφη και ο γαμπρός, ο Αλής, ο πατέρας, ο γιατρός, ο οργανοπαίχτης, ο κοζυμπάρος, ο χωροφύλακας, δυο μικροί διάβολοι, η έγκυος γυναίκα και η συνοδεία.
🌲Στη Μακεδονία και σε άλλες περιοχές της χώρας ποικίλα είναι τα δρώμενα, που έχουν τις ρίζες τους στη διονυσιακή λατρεία.
Κυριαρχούν οι μεταμφιέσεις, τα κουδούνια, τα τραγούδια, οι χοροί και οι αναπαραστάσεις. Ραγκουτσάρια, Τζαμαλάρια, Φωταράδες, Αράπηδες, Κουδουνοφόροι και Καμήλες είναι ορισμένα από τα έθιμα που λαμβάνουν χώρα τις γιορτινές ημέρες. Σχετίζονται με την απομάκρυνση των κακών πνευμάτων, τη γονιμότητα του ανθρώπου και την ευφορία της γης.
Πληροφορίες από το διαδίκτυο
Επιμέλεια κειμένου δική μου
